AI-verordening in de praktijk: uitvoeringstoets voor waterschappen

Kunstmatige intelligentie biedt ongekende mogelijkheden. Van het versnellen van complexe analyses tot het ondersteunen van besluitvorming en het verhogen van de efficiëntie van publieke dienstverlening. Tegelijkertijd geldt dat zonder heldere kaders de rechten van burgers in het gedrang kunnen komen. Denk aan privacy, non-discriminatie en het recht op eerlijke behandeling.

Juist om AI-toepassingen zorgvuldig en weloverwogen in te zetten, heeft de Europese Unie de AI-verordening opgesteld. Deze verordening stelt concrete eisen op het gebied van grondrechtenbescherming, veiligheid en transparantie, en schept zo de randvoorwaarden voor verantwoord gebruik. Voor waterschappen betekent dit een structurele opgave: organisatie, processen en kennisniveau moeten worden aangepast om aan deze eisen te voldoen. Ook wanneer uitsluitend gebruikgemaakt wordt van AI-toepassingen met een laag- of beperkt risico.

Om te bepalen wat dit voor de waterschappen betekent heeft het Waterschapshuis in opdracht van het ministerie van BZK een uitvoeringstoets voor de waterschappen uitgevoerd.

Bevindingen naar aanleiding van de toets

De AI-verordening kent drie typen verplichtingen: 

  • generieke verplichtingen die voor alle AI-toepassingen gelden
  • transparantieverplichtingen
  • aanvullende verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen. 

Uit het onderzoek blijkt dat vooral de generieke verplichtingen een grote impact hebben op waterschappen. De generieke verplichtingen vragen om organisatiebrede maatregelen, waaronder het inventariseren en classificeren van AI-systemen, het vergroten van AI-geletterdheid van medewerkers en het inrichten van governance- en compliancestructuren.

De transparantie‑eisen binnen de verordening blijken vooralsnog beperkte invloed te hebben op de waterschappen, omdat risicovolle toepassingen zoals biometrische systemen niet worden gebruikt. Tegelijkertijd verwachten waterschappen dat toekomstige AI‑toepassingen binnen bijvoorbeeld vergunningverlening, handhaving of kritieke infrastructuur mogelijk onder het hoog‑risicoregime gaan vallen. 

Vanuit het Waterschapshuis begeleidde Rick Koopman, themaregisseur wet- en regelgeving, dit traject, over de uitkomsten van de toets zei hij “dat het rapport duidelijk laat zien dat de AI‑verordening vraagt om blijvende aandacht, capaciteit en bestuurlijke verankering binnen de sector.”

Een toets voor nieuw beleid

Sinds 2023 kunnen gemeenten, waterschappen en provincies gebruik maken van de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden (UDO). Met de toets wordt gecheckt hoe nieuw beleid uitgevoerd kan worden en wat de gevolgen zijn van nieuw beleid. Het gaat dan over de financiële gevolgen maar ook de gevolgen voor de inrichting en werking van overheden die door het beleid worden geraakt. Als er voorstellen zijn die de taken en bevoegdheden van gemeente-, provincie- en waterschapsbesturen raken, dan moet hun oordeel worden gevraagd. En dan is het ook verplicht de gevolgen van het voorstel te beschrijven. Dit gaat over financiële gevolgen én over gevolgen voor de inrichting en werking van de overheden die door dat beleid worden geraakt. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken geeft de opdracht een UDO uit te voeren. 

Sterke samenwerking

Voor de uitvoeringstoets van de AI‑verordening werkte het Waterschapshuis nauw samen met het ministerie. Volgens Jasper Kars, senior beleidsmedewerker bij BZK en programmamanager NDS prioriteit AI, was deze samenwerking bijzonder: “Vaak wordt een uitvoeringstoets door een externe partij uitgevoerd. Maar de waterschappen hebben deze expertise zelf in huis via het Waterschapshuis. Dat maakte dit traject uniek.” Hij benadrukt dat het Waterschapshuis een grondige analyse heeft uitgevoerd en kwalitatief sterk werk heeft geleverd. 

Het gezamenlijk optrekken bij deze ontwikkelingen is belangrijk, omdat de UDO onderdeel is van de Actieagenda Sterk Bestuur. Deze agenda bevat verschillende initiatieven die gericht zijn op het versterken van de samenwerking tussen de Rijksoverheid en decentrale overheden.

Lees meer over de Uitvoerbaarheidstoetst op de website van de Unie van Waterschappen: Uitvoerbaarheidstoets Overheden - Unie van Waterschappen

Lees het rapport van Het Waterschapshuis hier: Open overheid